دستگاه افشاري
شايد اين سوال پيش آيد که با اينکه افشاري از متعلقات دستگاه شور مي باشد چرا آن را دستگاه ناميده اند ؟
در پاسخ بايد گفت هر چند افشاري از نظر پرده هاي گام دقيقا مانند شور مي باشد که اين تنها علت تقسيم بندي علمي دستگاهها مي باشد ولي اصولا همه متعلقات شور از نظر شنيداري کاملا با شور متفاوت هستند بنابراين مي توان با کمي گذشت هويت مستقل براي آن قائل شد ( بويژه آنکه افشاري بسيار شبيه نوا و حتي سه گاه مي باشد ) .
گام افشاري :
گام افشاري دقيقا مانند شور مي باشد بنابراين براي ارائه مثال هاي اين بخش از شور ر ( که براي نوازندگان سه تار و تار و ويلن و کمانچه و سنتور و ني قابل استفاده است ) استفاده مي کنيم ، يعني پرده هاي گام مي شوند :
1– ر 2– مي کرن 3– فا 4– سل 5– لا 6– سي بمل 8 – دو
گام افشاري از درجه چهارم گام شور آغاز مي شود يعني :
1– سل – 2 – لا (لا کرن) – 3 – سي بمل 4 – دو 5– ر 6– مي بمل 7– فا
گوشه هاي افشاري :
1- درآمد :
درآمد افشاري بر درجه چهارم گام شور يعني سل قرار مي گيرد .
ولي نکته جالب در مورد افشاري ( و نيز دشتي ) درجه دوم گام است که نت متغير است يعني گاهي ربع پرده بم تر اجرا مي شود که از اين خاصيت افشاري براي بيان حالت غم و اندوه استفاده مي شود بدين ترتيب که اگر ربع پرده اجرا شود دستگاه حالت غمگين تري پيدا مي کند .
دقت کنيد فقط هنگامي که از بم به زير مي رويم مي توانيم به ربع پرده فوق ( لا کرن) اشاره کنيم ولي مثلا براي رفتن به نت سي حتما بايد لا بکار اجرا شود و برعکس هم همينطور اگر بخواهيم از نت سي به سل بياييم حتما بايد لا بکار اجرا شود .
براي ديدن اين موضوع به کتاب آقاي ذوالفنون و تغيير علامت کرن توجه کنيد :
بدانيد که با رفتن به قسمت هاي بم تر گام از پرده مي کرن ( که نت شاهد سه گاه مي شود) مي توان به سه گاه نيز وارد شد .
2- جامه دران :
اين گوشه بر درجه سوم گام افشاري يعني سي بمل تاکيد مي کند .
جامه دران از گوشه هايي است که در همه جا با وزن ثابت اجرا مي شود .
4- حصار :
پيشنهاد مي کنم براي تشخيص اين گوشه به تغيير حالت حصار در چهارگاه که کاملا واضح است بيشتر توجه کنيد و با مقايسه به شباهت آنها پي ببريد .
5- عراق :
در بررسي ماهور بطور مفصل به عراق پرداختيم و در اينجا به توضيحات تکميلي دقت کنيد :
نت شاهد عراق درجه چهارم افشاري يعني نت دو است ولي ( بر خلاف ماهور ) نت قبل از آن يعني سي نيز ربع پرده بالاتر مي رود و سي کرن مي شود پس عراق را مي توان نوعي مرکب نوازي در افشاري ( و همچنين نوا ) دانست . به اين نکته توجه کنيد که اين تغيير پرده در عراق باعث گرايش به شادي آواز افشاري مي شود .
* بدانيد که از عراق مي توان به بيات ترک و يا به مخالف سه گاه و سپس از سه گاه به بيات اصفهان مرکب نوازي کرد .
* آيا تا کنون کلمه " مناسب خواني" را شنيده ايد؟
اين اصطلاح معمولا يعني اينکه شعري با حال هواي دستگاه يا محفل اجرا شود مثلا مي توان يکي از شعرهاي متناسب اين گوشه را چنين دانست :
عراق و فارس گرفتي به شعر خوش حافظ
بيا که نوبت بغداد و وقت تبريزست
5-1- نهيب : که همان درآمد عراق است .
5-2- سپهر : اوج گوشه عراق است .
5-3- قرايي : که داري تحرير مخصوصي است .
5-4- رهاب : که حالتي از شور است و معمولا در انتهاي عراق براي فرود به افشاري استفاده مي شود .
5-5- مسيحي :
که يک تحرير مخصوص و ثابت دارد :
نت اين تحرير از رديف ميرزا عبدالله ( البته در گام سل ) را ببينيد :
- صدري :
يکي از گوشه هاي موزون است که با وزن ثابت اجرا مي شود .
درباره نام اين گوشه استاد کسايي معتقد است که استاد صبا نام آن را از مجري آن " صدر اصفهاني" اخذ کرده است ولي در مکتب اصفهان آن را " ده ناصري " مي نامند .
- مثنوي ( يا مثنوي پيچ ) :
که در همه دستگاهها وزن ثابت دارد ولي مشهورترين اجراهاي مثنوي مربوط به همين دستگاه افشاري مي باشد که از همه مشهورتر اجراي استاد شجريان است که در ماه رمضان حتما شنيده ايد :
اين دهان بستي دهاني باز شد تا خورنده لقمه هاي راز شد
لب فرو بند از طعام و از شراب سوي خوان آسماني کن شتاب
گر تو اين انبان ز نان خالي کني پر ز گوهرهاي اجلالي کني
طفل جان از شير شيطان باز کن بعد از آنش با ملک انباز کن
چند خوردي چرب و شيرين از طعام امتحان کن چند روزي در صيام
چند شبها خواب را گشتي اسير يک شبي بيدار شو دولت بگير
8- بسته نگار :
که از گوشه هاي سازي است و در همه دستگاهها نيز اجرا مي شود .
9- ساقي نامه :
ساقي نامه اصولا در ماهور و اصفهان اجرا مي شود و داراي فرم ثابتي است ولي دراصفهان آن را " صوفي نامه " نيز ناميده اند و در افشاري آن را " کشته مرده " مي نامند
درآمد
ما سرخوشان مست دل از دست داده ايم همراز عشق و همنفس جام و باده ايم
جامه دران
بر ما بسي کمان ملامت کشيده اند تا کار خود ز ابروي جانان گشاده ايم
عراق
پير مغان از توبه ما گر ملول شد گو باده صاف کن که به عذر ايستاده ايم
ادامه عراق
کار از تو مي رود مددي اي دليل راه انصاف مي دهيم کز ره فتاده ايم
نهيب و رهاب
چون لاله مي نبين و قدح در ميان کار اين داغ بين که بر دل خونين نهاده ايم
فرود
گفتي که حافظ اين همه رنگ و خيال چيست نقش غلط مخوان که همان لوح ساده ايم
